धानपछि गहुँ, गहुँपछि धान: चुपचाप बढ्दो मूल्य

धान–गहुँ चक्र तराईको मेरुदण्ड हो। तर यो माटोका लागि असाधारण रूपमा कठिन पनि छ। धानलाई जमेको पानी र त्यसलाई अड्याउने कडा, टाँसिएको तह चाहिन्छ; गहुँलाई ठीक उल्टो — खुकुलो, पानी निकास हुने र हावा खेल्ने जमिन। हरेक वर्ष उही खेतलाई दुवै हुन भनिन्छ, र यो अदलबदलको मूल्य माटोको बनोटले चुपचाप तिर्छ।

प्रांगारिक पदार्थले नै यसलाई सन्तुलनमा राख्छ। सुख्खा पन्ध्र दिन पानी थाम्न सक्ने माटो र फुट्ने माटोबीचको फरक यही हो; जरासम्मै अडिने पोषक तत्व र पहिलो ठूलो वर्षापछि बगेर जाने पोषक तत्वबीचको फरक पनि यही हो। यो जरा र बालीको अवशेषबाट बिस्तारै बन्छ, र छिट्टै हराउँछ — जलाउँदा, घाँसका लागि उठाउँदा, र केही नफर्काई लगातार जोत्दा।

उपाय भड्किला छैनन् र राम्ररी स्थापित छन्। बालीको अवशेष जलाउनुको सट्टा खेतमै छाड्ने। चक्रमा एउटा दलहन राखेर निःशुल्क नाइट्रोजन बाँध्न दिने। माटोले सहने ठाउँमा जोताइ घटाउने। यीमध्ये कुनैले पनि एकै सिजनमा देखिने नतिजा दिँदैन — र त्यही कारणले यिनको वकालत गर्न गाह्रो र पर सार्न सजिलो हुन्छ।

मापन गर्नुपर्ने तर्क यही हो। माटो परीक्षणको खर्च युरियाको एक बोराभन्दा कम पर्छ, र यसले किसानलाई यीमध्ये कुन समस्या साँच्चै आफ्नो हो भन्ने बताउँछ। परीक्षणबिना मल हाल्नु अनुमान मात्र हो — र निराशाजनक बालीपछिको सामान्य प्रतिक्रिया भनेको अर्को वर्ष अझ बढी अनुमान लगाउनु हो।